Tautologie en pleonasme, wie kent de termen niet. Ik heb nog nooit iemand ontmoet die in één keer uit z’n hoofd wist wat ook alweer het verschil tussen die twee was, maar dat is gelukkig ook niet essentieel om een gesprek te kunnen voeren. Bij een andere variant is dat wel het geval. Lees meer.
Allereerst een snelle opfriscursus om toch de betekenis van de twee weer even omhoog te halen. Een tautologie is wanneer iemand twee keer (of vaker) hetzelfde zegt met verschillende woorden. Bijvoorbeeld ‘ik blijf bij je voor altijd en eeuwig’ of ‘ik heb enkel en alleen de waarheid gezegd’. Er worden dan dus twee woorden gebruikt, meestal na elkaar, die precies hetzelfde betekenen waardoor een van de twee overbodig is.
In het geval van een pleonasme wordt er ook een overbodig woord gebruikt, maar niet omdat er al een woord met dezelfde betekenis gebruikt wordt, maar omdat het woord een nogal vanzelfsprekende toevoeging betreft. Zó vanzelfsprekend dat het ook hier gaat om een woord dat wel weggelaten kan woorden. Denk bijvoorbeeld aan witte sneeuw, een dood lijk, of nat water. Het ene woord zegt iets over het andere woord, maar omdat de toevoeging zo logisch is kan deze net zo goed geschrapt worden.
Een pleonasme en tautologie kunnen als stijlfout gezien worden. Er wordt meer gezegd dan nodig, dus het is beter, of in ieder geval praktischer, om het overbodige gedeelte weg te laten. Maar er is geen man overboord als iemand per ongeluk wel een keer een van deze stijlfouten maakt. De betekenis van de boodschap wordt er niet anders van.
Dat is wel anders in de uiting waar mijn vriend laatst mee thuis kwam. Met een van zijn patiënten had hij het volgende gesprekje:
- Hoe gaat het nu?
- Goed, ik heb na de laatste behandeling nooit geen pijn meer gehad.
Arme meneer/mevrouw. Door de dubbele ontkenning nooit geen wordt er eigenlijk gezegd dat diegene altijd pijn heeft. In dit geval is het dus niet alleen zo dat er een overbodig woord gezegd wordt, het verandert ook nog eens de hele betekenis van de zin. (Ervan uitgaande dat de patiënt duidelijk wou maken dat hij/zij nergens meer last van had.) Dit is dus nogal onpraktisch want hiermee zeg je uiteindelijk het tegenovergestelde van wat je daadwerkelijk bedoelt. Ik hoor het wel vaker. Mensen die zeggen ‘ik heb nergens geen zin meer in’ of ‘we moeten voorkomen dat we niet te laat komen’. Oftewel, ik heb overal zin in en we moeten zorgen dat we te laat komen. Dat soort uitingen vind ik nog interessanter dan pleonasmen of tautologieën.
Maar de leukste stijlfout is wat mij betreft de contaminatie; een vermenging van woorden, uitdrukkingen of spreekwoorden, waardoor er een heel nieuwe vorm ontstaat. Zo zei laatst iemand ‘valt hij even door het ijs’. Dat komt natuurlijk van door de mand vallen en misschien ook wel je op glad ijs begeven. (Ik vraag me nu af of glad ijs niet ook een pleonasme is.) En ik hoor ook steeds vaker mensen zeggen dat ze iets gaan ‘uittesten’. Een mengsel van uitproberen en testen. Ik denk dat ik dat ook het leuke vind aan zulke uitingen: het bedenken uit welke twee (of meer) uitingen de nieuwe uiting voortkomt. Het zijn eigenlijk net kleine puzzeltjes. Behalve in het geval van een van mijn favoriete uitspraken aller tijden ‘het escaleert weer volledig uit de hand’. Daarbij is het overduidelijk waar het vandaan komt (uit de hand lopen en escaleren) en wat de boodschap is: het gaat weer helemaal fout.
*Hebben jullie ook een favoriete foutieve uitspraak? Laat het me weten!
waltaal 