Zoals gezegd is het hoog tijd voor het bespreken van een paar mooie Nederlandse spreekwoorden en gezegden. Ik heb in een kringloopwinkel eens het stokoude boek van Dr. F. A. Stoett gekocht waarin hij meer dan 1800 spreekwoorden en gezegden uitlegt. Het bijzondere is dat we ze grotendeels nog steeds gebruiken. Al gebruiken we nu soms wel een modernere variant.
Een van de leukere uitdrukkingen vind ik ‘iemand voor het lapje houden’. Eigenlijk zie ik dan altijd voor me dat je met een lapje stof voor iemands gezicht staat te wapperen. Dat slaat natuurlijk nergens op want dan zou het spreekwoord wel zijn ‘het lapje voor iemand houden’, maar er zijn wel meer spreekwoorden waar ik niet direct logica in zie.
Gelukkig kwam ik er door het boek achter dat het helemaal niet gaat om een lapje stof. In dit spreekwoord is lapje een verkleinwoord van lap, wat vroeger de betekenis ‘dom, traag mens’ had. Eigenlijk is het dus ‘ iemand voor het domme mensje houden’. Leuk om te weten. En wat ik nog veel leuker vond om te lezen is dat in de 17e eeuw nog een synoniem voor lap bestond, namelijk maf. Dit werd als zelfstandig naamwoord gebruikt en betekende dan ‘een gek’. In de 18e en 19e eeuw bestond daarom ook de uitdrukking ‘iemand voor het mafje houden’. Ik ben er groot voorstander van om die weer in het leven te roepen.
Toch lijkt de uitdrukking ‘iemand voor het lapje houden’ net als ‘iemand voor het mafje houden’ ook al bijna verdwenen. Tegenwoordig hebben we hierop al de moderne variant ‘iemand voor de gek houden’. En wie weet spreken we over een paar jaar van ‘iemand voor de parg houden’. (Parg staat uitgelegd als ‘sukkel / domkop’ in het straatwoordenboek.)
Naast de uitleg van verschillende spreekwoorden en gezegden staat in mijn Grote Boek ook hoe de uitdrukking er in het Engels, Duits of Frans uitziet. Jullie kennen vast het voorbeeld van ‘het regent pijpenstelen’ wat in het Engels ‘it’s raining cats and dogs’ is. En zo zijn er een heleboel uitdrukkingen die er in landen vlakbij Nederland toch net iets anders uitzien. ‘Over koetjes en kalfjes praten’ is in het Frans bijvoorbeeld ‘parler de la pluie et du beau temps’ oftewel, ‘over regen en mooi weer praten’. ‘Appels met peren vergelijken’ is in het Engels ‘comparing apples to oranges’. En ‘zich de kaas niet van het brood laten eten’ is in het Duits ‘sich nicht die Butter vom Brot nehmen lassen’.
Ik vind het jammer dat het in het boek alleen voorbeelden uit het Engels, Duits en Frans staan. Ik ben namelijk heel benieuwd of ‘zich de kaas niet van het brood laten eten’ in het Italiaans iets zou zijn als ‘zich de pesto niet van de spaghetti laten eten’. En misschien zeggen ze voor ‘je moet een gegeven paard niet in de bek kijken’ in het Midden-Oosten wel ‘je moet een gegeven kameel niet in de bek kijken’.
Uitdrukkingen kunnen dus wel verschillen per taal. Maar binnen een taal zijn de meeste spreekwoorden en gezegden grotendeels nog hetzelfde als honderden jaren geleden. Als ze al veranderen gaat het vaak om een enkel verouderd woordje dat wijzigt. Maar verder is de vorm en betekenis van een uitdrukking behoorlijk stabiel.
Toch vraag ik me af hoe lang dat nog zo zal blijven. Ik heb al meerdere mensen zonder blikken of blozen (ook een mooie uitdrukking) horen zeggen ‘ik kan er geen peil aan vastknopen’. En laatst had iemand het over ‘uit de losse mouw schudden’. Daar lijkt het toch een beetje mis te gaan. Misschien dat we met z’n allen wel steeds minder vaak spreekwoorden en gezegden gebruiken, waardoor het lastiger wordt om te bedenken hoe de uitdrukking ook alweer in elkaar zat. Maar vooruit, ik zal geen spijkers op laag water zoeken.
waltaal 